Balkanlarda Devlet, Toplum ve Siyaset: Modernleşme, Egemenlik ve Kimlik Dönüşümleri

Hukukçu Gamze Şems Nur Deliduman

Balkanlar, tarih boyunca farklı imparatorlukların, dinlerin ve etnik toplulukların iç içe geçtiği bir coğrafya olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nun mirası üzerine kurulan modern ulus-devletler, bu çok katmanlı yapıyı homojenleştirmeye çalışırken aynı zamanda derin bir meşruiyet ve kimlik kriziyle yüzleşmek zorunda kalmıştır. Bu yazı, Balkanlar’daki devlet oluşumunu, egemenlik anlayışının dönüşümünü ve Müslüman kimliğinin sosyo-politik serüvenini siyaset sosyolojisi perspektifiyle ele almayı amaçlamaktadır.

Siyaset Sosyolojisi ve Tarihsel Sosyolojinin Sunduğu Çerçeve

Siyaset sosyolojisi, toplumsal yapılar ile siyasal kurumlar arasındaki karşılıklı ilişkiyi inceler. Nur Vergin’in ifadesiyle bu disiplin “toplum ile başlar”; ancak siyasetin toplum üzerinde belirli bir özerkliği de söz konusudur. Nitekim Raymond Aron, tarihsel kriz dönemlerinde siyasetin ekonomik etkenlerden daha belirleyici olabileceğini vurgular. Balkanlar özelinde Tanzimat reformları veya Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu gibi dönüşümler, toplumun kendiliğinden evrilmesinden ziyade siyasi elitlerin yukarıdan aşağıya müdahaleleriyle şekillenmiştir. Bu durum, modernleşme projeleri ile yerel direnç hatları arasında sürekli bir gerilim yaratmıştır. Tarihsel sosyolojinin “diyakronik” yöntemi, yani olayları çok zamanlı bir düzlemde ele almak, bu süreklilikleri ve kopuşları aynı anda görmeyi mümkün kılar.

Charles Tilly ve Balkanların “Zor-Yoğun” Devletleşme Deneyimi

Charles Tilly’ye göre modern devlet, rasyonel bir toplumsal sözleşmenin değil; savaş yapma, vergi toplama ve kaynak çıkarma çabalarının planlanmamış bir sonucudur. Tilly üç tarihsel yol tanımlar: zor-yoğun, sermaye-yoğun ve sermayeleşmiş zor. Balkanlar, ağırlıklı olarak ilk modelin sınırlılıklarını deneyimlemiştir. Güçlü bir ticari burjuvazinin ve yerel sermaye birikiminin yokluğu, yeni kurulan devletleri ordularını finanse etmek için zorla vergi toplama, keyfî müsadere ve zorunlu askerlik gibi yöntemlere başvurmaya zorlamıştır. Bu tablo, devletin toplum nazarında meşru bir yapı olarak değil, baskıcı bir “şiddet aygıtı” olarak algılanmasına yol açmıştır. Samir Amin’in çevre ülkelere dönük eleştirisi de bu tabloyu tamamlar: Bölgedeki devlet inşası büyük ölçüde emperyal güçlerin jeopolitik hesapları ve dış müdahalelerle şekillenmiş, dış yardıma bağımlı ve militarist yapılar ortaya çıkmıştır.

Biyo-İktidar, Hegemonya ve Nüfus Mühendisliği

Modern devletin toplumu homojenleştirme çabaları, Michel Foucault’nun biyo-iktidar kavramıyla yakından ilişkilidir. Foucault’ya göre modern iktidar, yalnızca öldürme yetkisine değil; nüfusu yaşatma, düzenleme ve normalleştirme kapasitesine dayanır. Balkan ulus-devletleri, imparatorlukların çok dinli ve çok dilli mirasını devralarak sınırları içindeki nüfusu homojenleştirmeyi temel bir varoluş hedefi olarak belirlemiştir. Zorunlu eğitim, resmî dil ve resmî tarih anlatısı, asimilasyon politikaları ve nüfus mübadelesi bu biyo-politik müdahalelerin somut örnekleridir. 1923 Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi ile Bulgaristan’daki Jivkov dönemi uygulamaları bu çerçevede değerlendirilebilir. Antonio Gramsci’nin hegemonya teorisi ise sürecin yalnızca zorla değil, rıza üretimiyle de işlediğini gösterir. “Organik aydınlar” eliyle inşa edilen resmî tarih anlatıları, Osmanlı ve Müslüman mirasını çoğu zaman “karanlık dönem” ya da “yabancı unsur” olarak kodlamış; Müslüman topluluklar ise “yerli yabancı” veya potansiyel güvenlik riski olarak konumlandırılmıştır.

Balkan Müslümanlığında İki Farklı Kimlik Modeli

Osmanlı Millet Sistemi içinde kurucu ve ayrıcalıklı bir konuma sahip olan Balkan Müslümanları, 19. ve 20. yüzyıllarda ulus-devletlerin kurulmasıyla azınlık, yabancı ya da mülteci konumuna düşmüştür. Bu durum derin bir varoluşsal güvensizlik ve kimlik sorunu üretmiştir. Balkan Müslümanları arasında iki temel kimlik modeli öne çıkar.

Arnavut modeli, dinî çeşitliliği aşan seküler ve dilsel-etnik bir bütünleşmeye dayanır. Prizren Birliği’nin (1878) zamanla dinî sınırları aşan bir ulusal harekete dönüşmesi, 1908 Manastır Kongresi’nde Latin alfabesine dayalı ortak Arnavut alfabesinin kabulü ve Bektâşîliğin farklı dinî gruplar arasında köprü işlevi görmesi bu modelin temel unsurlarıdır.

Boşnak modelinde ise dinî aidiyet doğrudan ulusal kimliğe dönüşmüştür. 1878 Avusturya-Macaristan işgaliyle başlayan kurumsal özerklik arayışı, 1968’de Müslümanların anayasal “millet” statüsü kazanması ve 1992-1995 Bosna Savaşı ile soykırım, bu kimliğin dönüm noktalarıdır. Ahmet Alibašić’in vurguladığı üzere Boşnak Müslümanlığı gündelik yaşamda sivil ve çok sesli bir görünüm arz eder; Hanefi fıkhının esnekliği, yerel dinî kurumlar ve Sufi gelenekler bu yapının kurumsal dayanaklarını oluşturur. Genç Müslümanlar hareketi ve Alija Izetbegović’in entelektüel mirası ise İslami-ahlaki temeller ile modern Avrupa vatandaşlığı arasındaki gerilimi temsil eder.

Milletik Sekülerlik: Bulgaristan Örneği

Balkanlarda sekülerleşme, dinin kamusal alandan tamamen çıkarılmasını öngören Fransız tipi laisizmden ayrışır. Simeon Evstatiev’in “milletik sekülerizm” kavramı, seküler anayasal düzen altında dinî cemaatlerin toplumsal kimlik, sınır aşırı sadakat ve siyasal referans çerçevelerini belirleyen yapılar olarak varlığını sürdürdüğünü ifade eder. Bulgaristan’da dindarlık ve kiliseye güven oranları düşük olsa da dinî aidiyet, etnik ve ulusal kimliğin temel kodu olmayı sürdürmektedir. Kristen Ghodsee’nin “senfonik sekülerizm” modeli ile Evstatiev’in modeli arasındaki gerilim, devletin çoğunluk dinini himaye etmesi ile dinî çoğulculuğun paralel sadakat ağları olarak varlığını koruması arasındaki yapısal farkı ortaya koyar. 1990 sonrası “yeniden İslamlaşma” sürecinde Selefi akımların yerel Hanefi gelenekle karşılaşması “Salafi-Hanefilik” gibi melez biçimler üretmiş; Jivkov dönemi asimilasyon politikalarının yarattığı travma ise bugünkü etno-dinsel hassasiyetlerin tarihsel kaynağını oluşturmuştur.

Güncel Güvenlik Dinamikleri ve Avrupa Birliği’nin Sınırları

2024-2026 döneminde Balkanlar, Barry Buzan ve Ole Wæver’in Bölgesel Güvenlik Kompleksi Teorisi çerçevesinde okunabilecek bir kırılganlık sergilemektedir. Sırbistan-Kosova arasındaki egemenlik ihtilafı ve altyapı sabotajları, Bosna-Hersek’te Republika Srpska liderliğinin ayrılıkçı girişimleri, bölgesel savunma bloklaşmaları ve büyük güçlerin hibrit müdahaleleri risk eşiğini yükseltmektedir. Avrupa Birliği’nin Batı Balkanlar için Yeni Büyüme Planı ve 6 milyar Euro’luk Reform ve Büyüme Kolaylığı, sosyo-ekonomik yakınsamayı hedeflemekle birlikte fon tahsisi reform koşullarına bağlıdır. Ancak yerel elitlerin “seçici uyum” ve “stratejik belirsizlik” stratejileri, düşük dirençli teknik alanlarda ilerleme sağlanırken yargı bağımsızlığı, yolsuzlukla mücadele ve ortak dış politika gibi yüksek dirençli alanlarda dönüşümü akamete uğratmaktadır.

Sonuç :

Balkanlarda devlet-toplum ilişkisi, Max Weber’in “çelik kafes”inin klientalist ağlar ve etno-dinsel patronajlar nedeniyle tam kurulamadığı, Tilly’nin “sermayeleşmiş zor” dengesinin ise tesis edilemediği bir tarihsel yapıyı yansıtır. Kalıcı barış ve istikrar, meşruiyetini yalnızca dışsal aktörlerden ya da çoğunluk hegemonyasından devşiren devlet tasavvuruyla değil; Jürgen Habermas’ın iletişimsel rasyonalitesini kamusal alanda kurumsallaştırabilen, dinî ve etnik farklılıkları güvenlik tehdidi değil meşru demokratik muhatap olarak tanıyan çoğulcu bir siyasal kültürün inşasına bağlıdır. Siyaset sosyolojisinin kuramsal araçları, bu karmaşık dönüşümün ardındaki yapısal mantığı anlamak ve bölge için barışçıl bir gelecek tasavvuru geliştirmek açısından vazgeçilmez bir entelektüel harita sunmaya devam etmektedir.

Kaynakça:

Alibašić, A. (2020). Muslims in Bosnia and Herzegovina: Conflicting and Shifting (Self)Perceptions. Sarajevo: Center for Advanced Studies.

Amin, S. (1976). Unequal Development: An Essay on the Social Formations of Peripheral Capitalism. New York: Monthly Review Press.

Aron, R. (1965). Main Currents in Sociological Thought. New York: Basic Books.

Buzan, B. & Wæver, O. (2003). Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge: Cambridge University Press.

Easton, D. (1965). A Systems Analysis of Political Life. New York: Wiley.

Evstatiev, S. (2019). “Milletic Secularism in the Balkans: Christianity, Islam, and Identity in Bulgaria.” Nationalities Papers, 47(1), 87-103.

Evstatiev, S. (2024). “Hybridizing Islam in the Balkans: The Rise of Salafi-Hanafism in Bulgaria.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 1-28.

Foucault, M. (1978). The History of Sexuality, Vol. 1: An Introduction. New York: Pantheon.

Ghodsee, K. (2009). “Regulating Religious Freedoms in the 21st Century: Nationality, Religion, and Symphonic Secularism.” Brill Publications, 208-225.

Gramsci, A. (1971). Selections from the Prison Notebooks. London: Lawrence & Wishart.

Habermas, J. (1975). Legitimation Crisis. Boston: Beacon Press.

Izetbegović, A. (1970). The Islamic Declaration. Sarajevo.

Tilly, C. (1990). Coercion, Capital, and European States, AD 990-1992. Cambridge: Blackwell.

Vergin, N. (2003). Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar, Tanımlar, Yaklaşımlar. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.

Weber, M. (1978). Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. Berkeley: University of California Press.